ortoreksja, zaburzenia odżywiania, prawidłowe żywienieNiezależnie od tego, kto jest ojcem choroby, zła dieta na pewno jest jej matką – głosi chińskie powiedzenie. Dbałość o odpowiednio zbilansowaną dietę jest jak najbardziej pożądanym nawykiem. Motywacją do podjęcia zdrowego sposobu odżywiania zazwyczaj jest poprawa kondycji fizycznej i chęć uniknięcia chorób cywilizacyjnych, które w większości są wynikiem nieprawidłowych nawyków żywieniowych. Jednakże – podobnie jak w innych aspektach życia – także w dbałości o prawidłowe żywienie potrzebny jest arystotelesowski złoty środek. Pójście w skrajność może zakończyć się powstaniem zaburzenia odżywiania, zwanego ortoreksją. Ortoreksja czyli patologiczna fiksacja na punkcie zdrowego jedzenia.

Ortoreksja – co to jest ?

Ortoreksja to zaburzenie natury psychicznej, które całkiem niedawno zostało opisane i wciągnięte do słownika psychopatologii zaburzeń odżywiania, szerzy się obecnie wśród wielu pacjentów onkologicznych.

Ortoreksja (Orthorexia nervosa; ortho – „prawidłowy”; orexis – „apetyt”) – obsesja na punkcie jakości przyjmowanego pokarmu. Należy do niespecyficznych zaburzeń jedzenia, które są  nieuwzględnione w klasyfikacji DSM-IV i V. Po raz pierwszy opisana w 1997 roku przez lekarza Stevena Bratmana (USA) w książce „W szponach zdrowej żywności”.

Ortoreksja bywa określana jako patologiczna fiksacja na punkcie prawidłowego, naturalnego i odżywczego pożywienia – jest to, jak definiują ją niektórzy badacze, „obsesja” zdrowego odżywiania (za: Niewiadomska, Kulik, Hajduk 2005). Wiąże się ona z zaabsorbowaniem nie tyle ilością, ile jakością przyjmowanych pokarmów i płynów, obsesyjnym przywiązywaniem wagi do tego, aby jadać właściwe produkty (tzw. right food), produkty zdrowe, typu fit, określane mianem „zdrowej” czy „ekologicznej” żywności. Przejawia się podobnie do anoreksji, ale nie zawsze prowadzi do utraty wagi i innych jej objawów..

Ortoreksja – skutki 

ortoreksja, zaburzenia odżywiania, prawidłowe żywienieNadmierne koncentrowanie się na zdrowym odżywianiu i odpowiedniej diecie może prowadzić do ortoreksji – choroby wyniszczającej ciało i psychikę.

Ortoreksja  jest groźna, ponieważ wdziera się w życie niepostrzeżenie. Występuje cienka granica między przesadnie zdrowym odżywianiem a właśnie ortoreksją.
Osoba z ortoreksją organizuje swój dzień wokół myśli i działań dotyczących jedzenia, starannie planuje i dobiera menu, często z kilkudniowym wyprzedzeniem. Jakość potraw staje się istotniejsza od samej przyjemności czerpanej z jedzenia, mimo że osoba taka je wolno i dokładnie przeżuwa każdy kęs. Jest zaabsorbowana tym, co jeść, jak dużo jeść, jak przygotowywać i gdzie kupować odpowiednią żywność. Często zaprzestaje kupowania produktów codziennego spożycia – warzyw, chleba itp. w sklepach, lecz wytwarza je sama z surowców pozyskiwanych z własnej uprawy czy hodowli.

Każde złamanie zasad zdrowego odżywiania się rodzi poczucie winy, wyrzuty sumienia, obawy i lęk przed przytyciem, co wzmaga kontrolę. W skrajnych sytuacjach dochodzi do tego, że osoba chora tak zawęża swój jadłospis, że nie ma co jeść i w konsekwencji nie je nic

Ortoreksja – przyczyny 

Chorzy na ortoreksję skupiają się wyłącznie na diecie. Trzeba  pamiętać, że dieta to nie tylko kalorie, witaminy, minerały, tłuszcze, węglowodany, białko – to również przyjemność z jedzenia potraw, odkrywanie nowych smaków, cieszenie się czasem spędzonym na przygotowaniu posiłku i jego jedzeniu. Doprowadzenie do sytuacji, gdy zamiast jednym z elementów naszego dnia staje się ona punktem, wokół którego kręci się wszystko inne, jest tym momentem, kiedy powinniśmy jednak zastanowić się nad skorzystaniem z pomocy specjalisty. Można to porównać z  przypadkiem, gdy praca staje się ważniejsza niż cel, któremu ona służy, czyli zapewnienie sobie i swoim bliskim satysfakcjonującego życia. 

Ortoreksja – objawy

Jak dotąd nie opracowano jasnych kryteriów diagnostycznych pozwalających na diagnozowanie ortoreksji. I sprawia, że ortoreksja nie jest formalnie uznawana jako zaburzenie łaknienia. Przy rozpoznawaniu ortoreksji można się jednak sugerować wskazaniami Doniniego i wsp. (2004) i/lub Bratmana (2001). Pierwszy z autorów sugeruje, aby diagnozę opierać na stwierdzeniu cech osobowości obsesyjno-kompulsywnej i przesadnie zdrowych wzorów zachowań żywieniowych. Z kolei Bratman opracował test pozwalający na ustalenie, czy manifestowane zachowania żywieniowe mają patologiczny charakter.

Ujmując jednak rzecz najprościej, funkcjonowanie osób ortorektycznych (ortorektyków) opisać można w następujących punktach:

  • przesadne, patologiczne wręcz zwracanie uwagi na jakość spożywanych produktów w połączeniu z nadmierną ilością czasu przeznaczaną na zakupy „zdrowej żywności”
  • przeznaczanie znacznej części swej aktywności na przyrządzanie posiłków
  • obsesyjne studiowanie zdrowych diet, kaloryczności i wszelkich informacji związanych z odżywianiem
  • pielęgnowanie i rozwijanie zainteresowania rodzajem i jakością swoich posiłków
  • czerpanie satysfakcji, uczucie znacznej przyjemności z kontrolowania tej dziedziny życia
  • ograniczanie życia towarzyskiego, aby utrzymać rygor diety
  • poczucie wyższości z powodu stylu życia; litowanie się nad ludźmi „jedzącymi niezdrowo”

Chorzy na ortoreksję, którzy nie podejmują leczenia, zwykle zostają wyobcowani i wykluczeni ze swojego środowiska. Popadają w długi, ponieważ rezygnują z pracy. Szczególnie podatni na ortoreksję są wrażliwcy, od których wiele wymagano w dzieciństwie. Skupiają się na diecie, bo tu nikt nie może nimi sterować. Sami decydują o tym, co zjedzą. To jest rzecz, którą mogą mieć pod swoją absolutną kontrolą, choć tak naprawdę to jedzenie zaczyna nimi rządzić.

Ortoreksja – leczenie

ortoreksja, zaburzenia odżywiania, prawidłowe żywienieLeczenie samych objawów choroby nie wystarczy. Należy zwalczyć przyczynę  a ona tkwi w świadomości, sposobie myślenia, przekonaniach. Niestety, bardzo rzadko pacjenci trafiają do psychiatry. A w ich przypadku konieczna jest psychoterapia, pozwalająca na pozbycie się źródła problemów, uleczenie ich chorej duszy. Najważniejsze w jej powodzeniu jest uświadomienie sobie, że potrzebuje się pomocy. To już połowa sukcesu terapii, która powinna być prowadzona przy jednoczesnym wzmacnianiu organizmu suplementami zawierającymi witaminy, żelazo i inne ważne składniki odżywcze.

Nieleczona ortoreksja, podobnie jak anoreksja, może doprowadzić nawet do śmierci. Lekarze nie mają jeszcze zbyt wielu pacjentów, gdyż fanatycy zdrowej diety są głęboko przekonani, że jako jedyni potrafią się prawidłowo odżywiać i jako jedni z nielicznych wiedzą, jak dbać o swoje zdrowie w słuszny sposób.

Ortoreksja – rola dietetyka

Każdy przypadek zaburzenia jest indywidualny i takie też winno być leczenie. Najlepsze rozwiązanie poza psychoterapią to reedukacja żywieniowa. Gdy doszło do wyniszczenia organizmu, konieczne jest leczenie szpitalne, by odżywić pacjenta i przeciwdziałać konsekwencjom niedożywienia. Jeśli chory wykazuje też cechy innych zaburzeń psychicznych, wdraża się odpowiednie leczenie psychiatryczne.

Praca z pacjentem ortorektycznym jest bardzo trudna, bo może uważać się za lepszego eksperta w dziedzinie odżywiania, jak i nie godzić się na zmiany w diecie (niezbędna jest tu pomoc psychologiczna).
Reedukacja żywieniowa jest sprawą bardzo ważną a nawet można powiedzieć nadrzędną. Dla uzupełnienia deficytów żywieniowych należy skomponować dietę je wyrównującą oraz kontrolować postępy i przebieg leczenia dietetycznego. Dalej, ważne jest opracowanie planu racjonalnego żywienia, który pacjent będzie realizował po wyrównaniu niedoborów.

Rola dietetyka sprowadza się także do działań prewencyjnych w zapobieganiu ortoreksji. Kluczowe jest wczesne wykrywanie postaw ortoreksyjnych. Szczególną uwagę należy poświęcić osobom, u których dostrzega się skłonność do popadania w skrajności i chęć nadmiernej kontroli. Należy zaznaczać, że każda skrajność negatywnie odbija się na zdrowiu, a na racjonalne odżywianie składa się nie tylko prawidłowo skomponowana dieta, lecz także czerpanie radości z jedzenia.

Uwaga
Ortoreksja to choroba społeczeństw bogatych. Podobnie jak anoreksja czy bulimia, najczęściej dotyczy kobiet. Wiele mówi się o zdrowych nawykach żywieniowych i konieczności wyeliminowania z jadłospisu niezdrowych potraw. Jak się okazuje, zbytnie skoncentrowanie się na odżywianiu i odpowiedniej diecie może także zaszkodzić. W kwestii odżywiania najlepiej jest zachować rozwagę. Dobrze jest zadbać o odpowiednie urozmaicenie codziennych posiłków i nie popadać w żadne skrajności.

Źródło

Bratman S., Knight D., Health Food Junkies. Orthorexia nervosa: Overcoming the Obsession with Healthful Eating, New York 2000.

Janas-Kozik M. i wsp., Ortoreksja – nowe rozpoznanie?, „Psychiatria Polska” (3) 2012, s. 446-447.

Kędra E., Zaburzenia odżywiania – znak naszych czasów, „Pielęgniarstwo i zdrowie publiczne” (1, 2) 2011, s. 169-175.

Kratina K, Orthorexia nervosa, National Eating Dosorders Association, 2006, http://www.counseling.iastate.edu/sites/default/files/uploads/handout p11&12 Orthorexia.pdf .

Niewiadomska I., Kulik A., Hajduk A., Jedzenie, Lublin 2005. Uniwersytet Medyczny. Donini L, Marsili D, Graziani M, Imbriale M, Cannella C. Orthorexia nervosa: validation of a diagnosis questionnaire. Eat Weight Disord 10 (2), s. 28-32.

www.orthorexia.com/

Podziel się